KİŞİLİK REHBERİ: Kendinizi ve Çevrenizdekileri Anlamak

Kişilik Dediğimiz Şey Nedir ve Ne Zaman "Sorun" Haline Gelir?

Bir düşünelim: Hepimizin olaylara verdiği tepkiler, kurduğumuz ilişkiler, sevinçlerimiz, korkularımız farklı farklı. İşte bütün bunlar birleşip bizi biz yapan, parmak izimiz kadar özel bir tablo ortaya çıkarıyor. Buna da “kişilik” diyoruz.

Kişiliği, aslında içimizde çalışan ve sadece bize ait olan karmaşık bir işletim sistemi gibi düşünebilirsiniz. Bu sistem, dünyayı nasıl gördüğümüzü, insanlarla nasıl iletişim kurduğumuzu, hatta hayatın iniş çıkışlarıyla nasıl baş ettiğimizi şekillendiriyor.

Bu “sistemin” bir bölümü doğuştan geliyor; biz buna mizaç diyoruz. Yani genetik mirasımızdan gelen, daha çok temel yapı taşı gibi düşünebileceğimiz bir tarafı var. Ama iş orada bitmiyor. Hayat yolculuğumuzda yaşadıklarımız, ailemiz, büyüdüğümüz çevre, başımıza gelen önemli olaylar ve kurduğumuz ilişkiler bu sistemi sürekli güncelliyor. Tıpkı zamanla güncellenen bir program gibi, kişiliğimiz de şekillenip son halini alıyor.

Özellik mi, Bozukluk mu? Aradaki İnce Çizgi

Bu yazıyı okurken kendinize şunu sormanız çok normal: “Ama ben de bazen böyle davranıyorum?” Endişe etmeyin, hepimiz bazen öyleyiz. İnsan dediğimiz canlı iniş çıkışlarla dolu, robot değiliz. Asıl mesele, bu özelliklerin hayatımızı ne kadar yönettiği ve bizi ne kadar zorladığıdır.

Basit bir örnek düşünelim: Titiz olmakla Obsesif Kompulsif Kişilik Bozukluğu (OKKB) aynı şey değildir. Titiz biri evini düzenli tutmayı sever, masasında dağınıklığa katlanamaz ve bundan keyif alır. Ama OKKB’si olan birini hayal edin: Evin salonunda halının kenarı milim kaymışsa oturup sohbet edemez, yazı, makale, rapor yazarken bir virgülün yeri yüzünden saatlerce aynı cümlede takılıp kalır. Titizlik artık kolaylık değil, hayatı tıkayan bir engel haline gelmiştir.

Peki bir özelliğin “bozukluk” sayılması için hangi işaretlere bakıyoruz? Günlük hayattan örneklerle anlatayım:

Katılık ve Esneklik Eksikliği: Diyelim ki arkadaş grubunuz bir akşam dışarı çıkmak için plan yaptı. Normalde biraz esneklik gösterir, planı değiştirebilirsiniz. Ama bu ölçüde katı olan bir kişi “Hayır, ben her zaman 20.00’de yemek yerim, plan değişemez” diyerek tartışmayı bile göze alabilir. Uyum sıfırdır. Yani kişi, farklı durumlara uyum sağlayamaz. Hep aynı, işlevsiz tepkileri verir.
Kültürel Sapma: Çoğumuz toplumsal kurallara az çok uyarız. Mesela iş yerinde patronla belli bir mesafeyi koruruz. Ama bu ölçüde farklı davranan bir kişi, patronuna sürekli arkadaş gibi davranıp sınır tanımaz ya da tam tersi, herkesten kendisine özel kurallar koymasını bekleyebilir. Çevresine “normal” gelmeyen davranışlar sergiler. Davranışları, toplumun genel beklentilerinden belirgin biçimde ayrılır.
İşlevsellikte Bozulma: Bu en kritik nokta. Diyelim ki iş yerinde çok detaycısınız. Normalde bu güzel bir özellik. Ama öyle bir hale geliyor ki, e-postayı saatlerce düzeltmekten projeyi teslim edemiyorsunuz. Ya da ilişkilerinizde kıskançlığınız öyle boyutlara varıyor ki, partneriniz nefes almakta zorlanıyor. İş, aşk, arkadaşlık… hepsinde hayat kalitenizi düşüren bir tablo varsa artık bu bir özellik değil, bozukluktur.

Genellikle bu davranış kalıpları ergenlik veya genç yetişkinlik döneminde kendini göstermeye başlar ve zamanla kişiliğe yerleşir. Zor yanı şu: Kişilik bozukluğu yaşayan kişiler çoğu zaman “sorun bende” demezler. Depresyondaki biri “Ben mutsuzum, bende bir şeyler ters gidiyor” diyebilirken, kişilik bozukluğu olan biri “Hayat çok adaletsiz, insanlar çekilmez” deme eğilimindedir. Bu yüzden de çoğu zaman kendi istekleriyle değil, ailelerinin, partnerlerinin ya da iş yerindeki yöneticilerinin baskısıyla yardım arayışına girerler.

Uzmanlar, bu karmaşık durumları daha kolay anlamak ve sınıflandırmak için kişilik bozukluklarını, davranışsal benzerliklerine göre üç ana "aileye" veya "kümeye" ayırmışlardır.

A Kümesi: "Tuhaf ve Eksantrik" olarak tanımlanan bu aile, sosyal olarak mesafeli ve alışılmışın dışında davranışlar sergileyen kişilikleri içerir.
B Kümesi: "Dramatik ve Duygusal" olarak bilinen bu aile, duygularını çok yoğun yaşayan, dürtüsel ve öngörülemez davranışlar gösteren kişilikleri barındırır.
C Kümesi: "Kaygılı ve Korkulu" olarak adlandırılan bu aile ise temelinde yoğun kaygı ve korku yatan davranış kalıplarıyla karakterizedir.

Şimdi, bu üç ailenin üyelerini, günlük hayattan somut senaryolarla daha yakından tanıyalım.

Bu kümedeki insanların ortak paydası, sosyal olarak mesafeli, içine kapanık ve başkaları tarafından genellikle "garip" veya "farklı" olarak algılanan davranışlar sergilemeleridir. Dışarıdan bakıldığında soğuk veya ilgisiz görünebilirler.

Paranoid Kişilik: "Kimseye Güven Olmaz" Diyenler

Bu kişilerin temel dünya görüşü, insanların kötü niyetli, aldatıcı ve tehlikeli olduğu üzerine kuruludur. Yeterli bir kanıt olmasa bile, sürekli olarak başkalarının kendisini sömüreceğinden, aldatacağından veya ona zarar vereceğinden kuşkulanırlar.